Uraz ciśnieniowy ucha - jak go unikać i co robić, gdy boli?

Czym jest uraz ciśnieniowy ucha i skąd się bierze

Barotrauma to po prostu uraz wywołany różnicą ciśnień. W uchu problem pojawia się wtedy, gdy ciśnienie po zewnętrznej stronie błony bębenkowej i w uchu środkowym nie wyrównuje się wystarczająco szybko. Ja najczęściej tłumaczę to tak: błona bębenkowa działa jak cienka membrana, a trąbka słuchowa ma zadanie wyrównać nacisk. Jeśli ten mechanizm nie nadąża, ucho zaczyna boleć i „zamyka się” na dźwięk.

To dlatego uraz ciśnieniowy tak często pojawia się przy starcie i lądowaniu samolotu, przy schodzeniu pod wodę albo w samochodzie w górach. Wystarczy też zwykły katar, zapalenie zatok, alergiczny nieżyt nosa albo stan zapalny ucha środkowego, bo obrzęk śluzówki zwęża trąbkę słuchową i utrudnia przepływ powietrza. W praktyce największy problem nie wynika z samego ciśnienia, tylko z tego, że organizm nie zdążył go wyrównać.

Dlaczego trąbka słuchowa ma tu największe znaczenie

Trąbka słuchowa łączy ucho środkowe z nosogardłem i otwiera się m.in. podczas przełykania oraz ziewania. To naturalny zawór bezpieczeństwa. Gdy działa prawidłowo, różnice ciśnień są krótkie i mało odczuwalne. Gdy jest obrzęknięta lub niedrożna, nawet niewielka zmiana wysokości może dać wyraźny ból, uczucie rozpierania i chwilowe pogorszenie słuchu.

Najczęściej dotyczy to ucha środkowego, ale przy większym nasileniu może dojść też do uszkodzenia błony bębenkowej albo podrażnienia ucha wewnętrznego. To właśnie wtedy barotrauma przestaje być zwykłą niedogodnością, a zaczyna wymagać ostrożniejszego podejścia.

Jakie objawy daje i które z nich są sygnałem ostrzegawczym

Łagodna postać urazu ciśnieniowego bywa myląca, bo zaczyna się dość „niewinnie”: uczuciem zatkanego ucha, lekkim bólem albo przytłumieniem dźwięków. Zdarza się też, że objawy pojawiają się dopiero po kilku godzinach, a nawet później, gdy organizm przestaje być zajęty samą podróżą i zaczyna wyraźniej sygnalizować problem.

Najważniejsze jest to, żeby nie oceniać sprawy wyłącznie po samym dyskomforcie. Jeśli do bólu dołącza spadek słuchu, szum, zawroty głowy lub krew z ucha, traktuję to jako sygnał alarmowy, a nie „po prostu zatkane ucho po locie”.

Jeśli objawy pojawiły się po locie, nurkowaniu albo nagłej zmianie wysokości, barotrauma jest bardzo prawdopodobna. Jeśli jednak podobne dolegliwości wracają bez wyraźnego powodu, trzeba myśleć też o innych problemach, na przykład o dysfunkcji trąbki słuchowej, zapaleniu ucha środkowego albo zaburzeniach błędnika. Nie wszystko, co „zatkało ucho”, jest barotraumą.

Kiedy pojawia się najczęściej i kto ma większe ryzyko

Najbardziej narażone są sytuacje, w których ciśnienie zmienia się szybko, a ucho nie ma czasu na adaptację. W podróży to zwykle start i lądowanie samolotu, ale podobny mechanizm działa też przy zjazdach w górach, szybkiej jeździe w terenie o dużej różnicy wysokości, a także podczas nurkowania. Rzadziej problem pojawia się w komorach hiperbarycznych, ale tam mechanizm jest ten sam: zmiana ciśnienia wymaga sprawnego wyrównania.

W praktyce szczególnie uważam na osoby lecące z infekcją lub alergią. To właśnie wtedy ucho środkowe ma największy problem z reagowaniem na zmianę ciśnienia, a pozornie krótki lot potrafi skończyć się bólem, którego nie da się już zignorować.

Co zrobić od razu, żeby nie pogłębić dolegliwości

Jeśli ucho zaczyna boleć w trakcie lotu, zjazdu w górach albo nurkowania, najważniejsze jest spokojne wyrównywanie ciśnienia, a nie siłowe „przepychanie” problemu. Najlepiej działa połączenie kilku prostych ruchów: ziewanie, przełykanie śliny, picie wody małymi łykami i żucie gumy albo ssanie cukierka.

Najpierw wyrównaj ciśnienie łagodnie

• Ziewaj i przełykaj często, zwłaszcza podczas zniżania lub schodzenia pod wodę.
• Żuj gumę albo ssij cukierek, bo to ułatwia pracę trąbki słuchowej.
• Wykonaj delikatny manewr Valsalvy: zatkaj nos, zamknij usta i bardzo lekko spróbuj wydmuchać powietrze.
• Jeśli jesteś w trakcie nurkowania i ciśnienie nie chce się wyrównać, przerwij schodzenie niżej.
• Przy silnym bólu nie forsuj ucha, bo można tylko nasilić uraz.

Czego nie robić

• Nie wydmuchuj nosa z całej siły, bo to może zwiększyć nacisk na błonę bębenkową.
• Nie ignoruj krwawienia, zawrotów głowy ani jednostronnego pogorszenia słuchu.
• Nie zakraplaj nic do ucha, jeśli podejrzewasz perforację błony bębenkowej.
• Nie licz na to, że objawy ustąpią same, jeśli wyraźnie się nasilają.

Jeżeli ból jest umiarkowany, czasem pomaga także zwykły lek przeciwbólowy dostępny bez recepty, stosowany zgodnie z ulotką. To jednak tylko wsparcie objawowe. Główny problem i tak pozostaje ten sam: ciśnienie trzeba wyrównać albo pozwolić uchu spokojnie wrócić do normy.

Jak zapobiegać podczas lotu, jazdy w góry i nurkowania

Profilaktyka jest prostsza niż późniejsze leczenie i, szczerze mówiąc, zwykle skuteczniejsza. Największą różnicę robi przygotowanie przed podróżą i rozsądne zachowanie w momencie, gdy ciśnienie zaczyna się zmieniać.

Przed podróżą lotniczą

• Nie planuj lotu z aktywnym katarem, zapaleniem zatok, infekcją ucha albo mocno zatkanym nosem, jeśli możesz tego uniknąć.
• Jeśli musisz lecieć, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą o preparatach obkurczających śluzówkę.
• Spray do nosa zwykle stosuje się około 30-60 minut przed startem lub lądowaniem, ale nie za często i nie za długo.
• Doustne leki obkurczające śluzówkę też bywają pomocne, ale nie są dla każdego.
• Nie stosuj ich bez ostrożności, jeśli masz chorobę serca, zaburzenia rytmu, nadciśnienie albo jesteś w ciąży.
• Podczas startu i lądowania nie śpij, tylko świadomie wyrównuj ciśnienie przez połykanie i ziewanie.
• Pomocne bywają też filtrowane zatyczki do uszu, ale nie zastępują one połykania i ziewania.

Przy dzieciach

• Najmłodszym podaj butelkę albo smoczek podczas startu i lądowania, żeby częściej połykały.
• Starsze dzieci mogą żuć gumę, pić przez słomkę albo po prostu popijać wodę.
• U małych dzieci nie polegaj na lekach obkurczających śluzówkę bez porady medycznej.

Przeczytaj również: Zatkane ucho i zawroty głowy - Co to znaczy?

Przy nurkowaniu

• Wyrównuj ciśnienie wcześnie i często, zanim pojawi się ból.
• Jeśli jedna próba nie działa, nie próbuj na siłę schodzić głębiej.
• Z zatkanym nosem, ostrym katarem albo infekcją lepiej odpuścić zejście do wody.

W praktyce najlepiej działa jedna zasada: nie zaczynaj zmiany ciśnienia z uchami, które już są „zamknięte” przez katar lub obrzęk. To właśnie wtedy ryzyko rośnie najbardziej i to dlatego profilaktyka przed lotem albo nurkowaniem jest ważniejsza niż późniejsze ratowanie sytuacji.

Kiedy potrzebna jest pomoc laryngologa i co zwykle robi lekarz

Do lekarza warto zgłosić się wtedy, gdy ból, uczucie zatkania albo przytłumiony słuch utrzymują się dłużej niż kilka dni. Pilniejszej oceny wymaga też silny ból, zawroty głowy, krwawienie z ucha albo podejrzenie pęknięcia błony bębenkowej. Nie ma sensu czekać, jeśli dolegliwości zamiast słabnąć, robią się coraz bardziej uciążliwe.

Rozpoznanie zwykle opiera się na wywiadzie i badaniu ucha otoskopem. To prosty, ale bardzo ważny krok, bo pozwala ocenić, czy problem dotyczy tylko ucha środkowego, czy doszło już do uszkodzenia błony bębenkowej albo ucha wewnętrznego. W cięższych przypadkach potrzebna bywa obserwacja laryngologiczna, a rzadko także zabieg wyrównujący ciśnienie.

Leczenie zależy od obrazu klinicznego. Czasem wystarcza odpoczynek, leki łagodzące ból i postępowanie zmniejszające obrzęk śluzówki. Jeśli doszło do większego uszkodzenia, lekarz może zalecić dalszą kontrolę, a w wyjątkowych sytuacjach drobną procedurę, która pomaga odprowadzić płyn i wyrównać ciśnienie. Dobra wiadomość jest taka, że wiele urazów ciśnieniowych goi się bez trwałych następstw, ale tylko wtedy, gdy nie przegapi się momentu, w którym trzeba zareagować.

Co zapamiętać przed następną podróżą albo zejściem pod wodę

• Największym wrogiem ucha nie jest samo ciśnienie, tylko brak możliwości jego wyrównania.
• Katar, alergia i infekcja zwiększają ryzyko bardziej, niż większość osób zakłada.
• Łagodny ból i pełność po locie mogą minąć same, ale krwawienie, zawroty głowy i spadek słuchu wymagają kontroli.
• Najlepsza profilaktyka to połykanie, ziewanie, delikatny manewr Valsalvy i unikanie podróży z mocno zatkanym nosem.
• Jeśli problem wraca regularnie, trzeba szukać przyczyny w drożności trąbki słuchowej, a nie tylko gasić objawy.

Dla osób, które często latają albo nurkują, najbardziej rozsądna strategia jest zaskakująco prosta: nie startować z aktywną infekcją, mieć pod ręką wodę lub gumę do żucia i reagować na pierwsze sygnały bólu zamiast je ignorować. Jeśli uraz ciśnieniowy wraca przy kolejnych podróżach, warto potraktować to jako powód do konsultacji laryngologicznej, a nie jako „taki już urok” wrażliwych uszu.