Półpasiec uszny - objawy, leczenie i kiedy działać pilnie

Silny ból ucha, pęcherzyki na małżowinie, szum, zawroty głowy albo nagłe osłabienie słuchu to objawy, których nie powinno się przeczekiwać. Półpasiec uszny jest reaktywacją wirusa ospy wietrznej i może uszkodzić nerwy odpowiedzialne za słuch, równowagę oraz ruchy twarzy. Wyjaśniam, jak rozpoznać tę infekcję, kiedy potrzebna jest pilna pomoc i na czym polega leczenie.

Co dzieje się w uchu podczas tej infekcji

Choroba powstaje wtedy, gdy wirus ospy wietrznej i półpaśca ponownie się uaktywnia. Zajmuje nerwy czuciowe w okolicy ucha, a czasem także nerw twarzowy i nerw przedsionkowo-ślimakowy. Dlatego problem nie ogranicza się do skóry. Może wpływać również na słuch, równowagę i pracę mięśni twarzy.

Zmiany mogą obejmować małżowinę uszną, przewód słuchowy zewnętrzny, okolicę za uchem, a nawet błonę bębenkową. Wysypka zwykle pojawia się po jednej stronie, choć początek choroby może przebiegać bez widocznych pęcherzyków.

Gdy infekcji towarzyszy niedowład lub porażenie nerwu twarzowego, mówimy o zespole Ramsaya-Hunta. To cięższa postać zajęcia okolicy ucha, w której szczególnie liczy się szybka diagnoza. Ja nie traktowałbym jej jak zwykłego zapalenia ucha leczonego domowymi kroplami.

Dlaczego łatwo pomylić ją z zapaleniem ucha

W obu przypadkach może wystąpić ból, uczucie zatkania i pogorszenie słuchu. Różnicę często podpowiadają jednak pęcherzyki na skórze lub w przewodzie słuchowym, bardzo silny ból o charakterze piekącym oraz objawy neurologiczne, takie jak asymetria twarzy czy zaburzenia smaku.

Brak wysypki nie wyklucza problemu. Istnieje postać bez pęcherzyków, określana jako zoster sine herpete. Wtedy rozpoznanie jest trudniejsze i lekarz bierze pod uwagę cały zestaw objawów, a nie tylko wygląd ucha.

Objawy, których nie należy ignorować

Pierwszym sygnałem może być ból lub nadwrażliwość skóry wokół ucha. Czasem pojawia się on 1-3 dni przed wysypką. Ból bywa głęboki, przeszywający albo palący i może promieniować do żuchwy, szyi lub skroni.

Po jednej stronie ucha pojawiają się czerwone plamy, a następnie drobne pęcherzyki wypełnione płynem. Z czasem pękają, tworzą nadżerki i strupy. Zwykle goją się w ciągu około 3-4 tygodni, ale ból nerwowy może utrzymywać się znacznie dłużej.

Objawy ze strony narządu słuchu i równowagi mogą obejmować:

• szum uszny lub uczucie pełności w uchu,
• nagłe pogorszenie słuchu, niekiedy jednostronne,
• zawroty głowy i problemy z utrzymaniem równowagi,
• nudności, zwłaszcza przy silnych zawrotach,
• nadwrażliwość na dźwięki lub zmienione odczuwanie smaku.

Największą czujność powinno wzbudzić opadanie kącika ust, wygładzenie czoła, trudność w zamykaniu oka albo wyraźna asymetria twarzy. Takie objawy oznaczają możliwe zajęcie nerwu twarzowego i wymagają pilnej oceny lekarskiej, najlepiej tego samego dnia.

Kiedy zgłosić się natychmiast

• gdy pojawił się niedowład twarzy lub oko nie domyka się całkowicie,
• gdy nagle pogorszył się słuch albo wystąpiły silne zawroty głowy,
• gdy pęcherzyki znajdują się w przewodzie słuchowym lub w jamie ustnej,
• gdy chory ma obniżoną odporność, chorobę nowotworową albo przyjmuje leki immunosupresyjne,
• gdy objawy dotyczą dziecka, kobiety w ciąży lub osoby w podeszłym wieku.

Jak wygląda rozpoznanie i leczenie

Rozpoznanie zwykle opiera się na badaniu ucha, skóry oraz funkcji nerwu twarzowego. Laryngolog może wykonać otoskopię, czyli obejrzeć przewód słuchowy i błonę bębenkową. Przy niedosłuchu potrzebne bywa badanie słuchu, a przy zawrotach także ocena układu równowagi.

Podstawą terapii są leki przeciwwirusowe na receptę, między innymi walacyklowir, acyklowir lub famcyklowir. Największą korzyść daje rozpoczęcie leczenia w ciągu 72 godzin od wystąpienia wysypki, bólu lub niedowładu. Nawet po tym czasie warto pilnie skontaktować się z lekarzem, ponieważ decyzja zależy od nasilenia objawów i momentu ich pojawienia się.

W zespole Ramsaya-Hunta lekarz może dołączyć glikokortykosteroid, który zmniejsza obrzęk i stan zapalny wokół nerwu. Nie należy samodzielnie dobierać dawki ani kupować antybiotyku. Antybiotyk nie działa na wirusa, a steroidy wymagają uwzględnienia między innymi cukrzycy, choroby wrzodowej i innych przeciwwskazań.

Przeczytaj również: Nieżyt ucha - Kiedy obserwować, kiedy do laryngologa?

Co można zrobić do czasu konsultacji

• nie przekłuwać pęcherzyków i nie smarować ich przypadkowymi maściami,
• utrzymywać zmiany w czystości i delikatnie osuszać skórę,
• stosować leki przeciwbólowe zgodnie z ulotką i własnymi przeciwwskazaniami,
• nie wkładać patyczków ani przedmiotów do przewodu słuchowego,
• jeśli oko się nie domyka, pilnie uzyskać zalecenia dotyczące ochrony rogówki.

Przy niepełnym zamykaniu powieki lekarz może zalecić sztuczne łzy, maść okulistyczną i zabezpieczanie oka na noc. To drobny, ale bardzo ważny element terapii, ponieważ wysychanie rogówki może prowadzić do jej uszkodzenia.

Wpływ na słuch, równowagę i nerwy

Objawy słuchowe mogą ustąpić wraz z wygasaniem infekcji, ale nie zawsze dzieje się to szybko. Niedosłuch bywa przejściowy, jednak zajęcie nerwu przedsionkowo-ślimakowego może pozostawić trwały ubytek słuchu, przewlekły szum lub zaburzenia równowagi.

Dlatego po ostrej fazie nie warto poprzestawać na stwierdzeniu, że wysypka już zniknęła. Jeśli słuch nie wraca, potrzebna jest kontrola laryngologiczna i audiometria, czyli pomiar progu słyszenia. Wynik pomaga zdecydować, czy wystarczy obserwacja, rehabilitacja słuchowa, leczenie szumu, czy potrzebne są dalsze badania.

Jednym z późnych następstw może być neuralgia popółpaścowa, czyli długotrwały ból w obszarze zajętego nerwu. Ryzyko rośnie z wiekiem, przy silnym bólu początkowym i osłabionej odporności. Ból utrzymujący się po wygojeniu skóry nie oznacza, że infekcja nadal się rozsiewa, ale wymaga osobnego leczenia.

W przypadku niedowładu twarzy powrót funkcji może trwać tygodnie lub miesiące. Rehabilitację mięśni mimicznych i ćwiczenia równowagi powinien dobrać specjalista. Zbyt intensywne ćwiczenia wykonywane na własną rękę nie przyspieszają automatycznie regeneracji.

Czy można zarazić innych i jak zapobiegać chorobie

Nie przenosi się samego półpaśca w taki sposób jak przeziębienia. Osoba z aktywnymi pęcherzykami może jednak przekazać wirusa VZV komuś, kto nie chorował na ospę wietrzną ani nie był przeciw niej szczepiony. U takiej osoby może rozwinąć się ospa wietrzna, a nie półpasiec.

Do czasu zaschnięcia wszystkich zmian najlepiej zakrywać wysypkę, często myć ręce i unikać bliskiego kontaktu z kobietami w ciąży, noworodkami oraz osobami z niedoborem odporności. Nie trzeba izolować się od wszystkich domowników, ale rozsądna higiena i nieudostępnianie ręczników ograniczają ryzyko.

Najskuteczniejszą metodą profilaktyki jest rekombinowana szczepionka Shingrix. W Polsce zaleca się ją osobom po 50. roku życia oraz dorosłym ze zwiększonym ryzykiem zachorowania. Schemat obejmuje 2 dawki w odstępie 2 miesięcy, a w razie potrzeby drugą dawkę można podać później, zwykle do 6 miesięcy od pierwszej.

Od 2025 roku obowiązują w Polsce zasady refundacji dla wybranych grup ryzyka. Osoby w wieku 65 lat i starsze z takim ryzykiem mogą otrzymać szczepionkę bezpłatnie, a dorośli od 18. roku życia należący do grup ryzyka korzystają z refundacji częściowej. O aktualną kwalifikację i receptę najlepiej zapytać lekarza lub farmaceutę, ponieważ znaczenie ma rozpoznanie choroby oraz wiek pacjenta.

Szczepienie nie służy leczeniu aktywnej infekcji. Po przebytej chorobie również może mieć sens, ale termin należy ustalić po wygojeniu zmian i konsultacji z lekarzem.

Co zrobić, gdy po infekcji słuch nadal jest gorszy

Najpraktyczniejszy plan jest prosty. Najpierw trzeba opanować aktywną infekcję i ból, potem ocenić słuch oraz równowagę, a przy utrzymujących się objawach zaplanować kontrolę laryngologiczną. Nie zalecam czekania miesiącami z badaniem, jeśli niedosłuch, szum albo zawroty pojawiły się nagle.

Jeżeli wystąpił niedowład twarzy, trzeba dodatkowo chronić oko i pozostawać pod kontrolą lekarza. Największą różnicę robi czas rozpoczęcia leczenia, a nie domowe sposoby stosowane po kilku dniach zwłoki.

Silny ból ucha połączony z pęcherzykami, szumem, zawrotami lub asymetrią twarzy traktuję jako wskazanie do pilnej konsultacji. Szybka reakcja zwiększa szansę na ograniczenie powikłań i daje najlepszą możliwość ochrony słuchu.